Luchtkwaliteit

Een gezonde leefomgeving is een leefmilieu waar bewoners zich prettig voelen, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de negatieve invloed op de gezondheid zo klein mogelijk is (RIVM, 2016). Milieufactoren kunnen onze gezondheid direct en indirect beïnvloeden. Van de totale ziektelast in Nederland kan 4% worden toegeschreven aan milieufactoren. Eén van de boosdoeners is de luchtkwaliteit. Waar milieufactoren voorheen nog vaak sectoraal werden benaderd is het leefmilieu tegenwoordig steeds meer een integraal onderwerp geworden. Er liggen bijvoorbeeld ook nauwe relaties met ontwikkelingen op het thema energietransitie, landbouw, biodiversiteit, water, natuur en (circulaire) economie.

De staat van de luchtkwaliteit

In de lucht zitten heel veel verschillende stoffen. Zowel kleine deeltjes als gassen. Een deel daarvan is slecht voor onze gezondheid. De belangrijkste zijn fijnstof (PM10), roet en stikstofdioxide (NO2). De Europese Unie heeft voor fijnstof en stikstofdioxide grens- en streefwaarden vastgesteld. Nederland heeft deze grenswaarden als normen opgenomen in de wet Milieubeheer. Voor ultrafijnstof waarvan de deeltjes kleiner zijn dan 2,5 micrometer en roet (roet is eigenlijk een specifiek soort (ultra)fijnstof) bestaan nog geen normen. Mede omdat het opbouwen van een continu monitoringssysteem voor ultrafijnstof kostbaar is. Ultrafijnstof wordt toe nu toe alleen op projectmatige basis gemeten. We beschouwen daarom hieronder alleen de trends op het vlak van fijnstof en stikstofdioxide.

Verkeer en industrie zorgen voor schadelijke stoffen in de lucht. Ook landbouw en huishoudens veroorzaken luchtvervuiling. Denk aan bijvoorbeeld houtkachels. Daarnaast is een deel van de luchtvervuiling in Nederland afkomstig uit het buitenland en van natuurlijke bronnen zoals zeezout. Volgens onderzoek van het RIVM lag in 2017 in Fryslân het jaargemiddelde voor fijnstof op 14,2 µg/m3 (microgram per kubieke meter). Voor stikstofdioxide op 10,7 µg/m3. Dat is ruim onder de landelijke gemiddelden van 17,9 µg/m3 voor fijnstof en 19,6 µg/m3 voor stikstofdioxide en helemaal ruim onder de grenswaarden van 40 µg/m3. Omdat het hier om jaargemiddelden gaat, is niet gezegd dat er lokaal in tijdelijke situaties geen overschrijding van de grenswaarden kan zijn. Daarnaast is ook niet gezegd dat gemiddelde waarden onder de norm niet schadelijk zijn voor de gezondheid.

In onderstaande kaartbeelden zijn de jaargemiddelden van stikstofdioxide en fijnstof in 2016 op kaart weergegeven ter illustratie van de spreiding. Op de kaart links zijn de hogere concentraties stikstofdioxide te zien langs snelwegen en rond stadscentra. Op de kaart rechts vormen gebieden met grote veestallen en industrie plekken met hogere concentraties.

In Fryslân is een aantal inrichtingen die de luchtkwaliteit mogelijkerwijs negatief beïnvloeden én waarvan de provincie bevoegd gezag is. Het gaat om inrichtingen waarbinnen activiteiten plaatsvinden die vallen onder de Richtlijn industriële emissies en het Besluit risico’s zware ongevallen.

Alle betreffende inrichtingen in Fryslân voldeden in 2018 aan de wettelijke vereisten inzake luchtkwaliteit.

Concentraties stikstofdioxide en fijnstof

Concentraties stikstofdioxide (links) en fijnstof (PM10) (rechts) in jaargemiddelde over 2016. Bron: Atlas voor de Leefomgeving - RIVM.

In een agrarische provincie als Fryslân speelt ook de invloed van de landbouwsector op de luchtkwaliteit een rol. Nieuwe inzichten over de relatie tussen veehouderijen en volksgezondheid maken duidelijk dat veehouderijen een bron zijn van fijnstof in de lucht. Vooral concentraties van intensieve veehouderijen in een gebied, kunnen gezondheidsrisico’s voor omwonenden opleveren (luchtwegklachten). Fryslân kent naar verhouding relatief weinig intensieve veehouderijen, maar recent is bijvoorbeeld ook de verdere uitbreiding van de intensieve geitenhouderij op advies van de GGD in Fryslân aan banden gelegd. Doordat in andere provincies dit al eerder verboden was, werd in Fryslân een plotselinge groei van het aantal geiten en geitenhouderijen zichtbaar (waterbed-effect). Gezien de (mogelijke) gezondheidsrisico’s is besloten verdere groei tegen te houden.

Naast de invloed van de intensieve veehouderij speelt in Fryslân juist ook de mestproductie in de meer extensieve agrarische bedrijfstak een rol. De Friese mestproductie komt voor 95% van rundveebedrijven en gaat gepaard met fosfaat- en stikstofuitstoot. De fosfaatuitstoot komt hoofdzakelijk in de bodem en het (grond)water terecht en beschouwen we hier dan ook niet verder. De stikstofuitstoot uit dierlijke mest lag in 2018 in onze provincie op bijna 66 miljoen kilogram (13% van het landelijke totaal). De verdamping van ammoniak (NH3) uit drijfmest maakt daar met 5 miljoen kilo onderdeel van uit.

De ontwikkeling van de luchtkwaliteit

De luchtkwaliteit is in Nederland afgelopen decennia aanzienlijk verbeterd. In de negentiger jaren waren jaargemiddeldes van boven 40 µg/m3  eerder regel dan uitzondering. Zeker in stedelijke omgevingen.  Maatregelen bij verkeer, industrie en de energiesector zorgden in de afgelopen jaren voor een daling in de NO2 - en fijnstofconcentraties. Ook door strengere eisen aan motorvoertuigen (zoals het verplichtstellen van roetfilters) is de fijnstofuitstoot verminderd. Ook meer recent zet deze daling voort, maar wel minder sterk. 2017 lag qua fijnstof-concentratie zelfs iets hoger dan 2016. Daar zijn meerdere redenen voor. Zo stijgt het aandeel stikstofdioxide in de uitlaatgassen door de gecombineerde toepassing van fijnstoffilters, oxidatiekatalysatoren en andere maatregelen. Verder is door strengere eisen aan motorvoertuigen de uitstoot weliswaar verminderd maar door een toename van het aantal gereden kilometers, zwaarder voertuigen en hogere snelheden het netto effect op de totale emissies kleiner. De concentratie stikstofdioxide in de Friese lucht is sinds 2010 gedaald van 14,0 µg/m3 naar 10 µg/m3 in 2017. De concentratie fijnstof zakte in deze periode van 21,2 naar 14,7 microgram per kubieke meter (Bron: RIVM). Daarmee volgt Fryslân ongeveer de landelijke trend maar is de gemiddelde luchtkwaliteit in onze provincie wel aanzienlijk beter dan de gemiddelde luchtkwaliteit in Nederland. Zie ook onderstaande figuur met de ontwikkeling van de luchtkwaliteit over de periode 2010-2030.

Lijndiagram ontwikkeling luchtkwaliteit fijnstof en stikstofdioxide in Fryslân en Nederland

Ontwikkeling luchtkwaliteit fijnstof en stikstofdioxide in Fryslân en Nederland. Bron: RIVM

Tot 2015 gold er een melkqoutum voor de melkveehouderij. Toen dit in april 2015 is afgeschaft zagen veel agrariërs mogelijkheden om te groeien. Dit liep dermate uit de hand dat vanaf 2017 een fosfaatreductieplan is afgesproken tussen het rijk en de melkveesector. Met de introductie van het fosfaatrechtenstelsel, eigenlijk een soort mestquotum, werd per 1 januari 2018 de fosfaatuitstoot gekoppeld aan het aantal koeien dat een boer in 2015 bezat. Een deel van de boeren heeft hun veestapel dus in moeten krimpen. Hierdoor is de mestproductie sinds 2016 gedaald met 200 miljoen kilo (Bron: CBS). Ook de fosfaatuitstoot is 1,8 miljoen kilo lager geworden. Desalniettemin zien we deze daling niet terug bij de stikstofuitstoot uit dierlijk mest. Dat komt onder meer omdat de samenstelling van het voer is veranderd. Veevoer bevat namelijk steeds meer gras en krachtvoer (onder meer soja, koolzaad en bieten), en minder snijmaïs. Gras krachtboer bevat tot 3 keer meer stikstof dan maïs. Dat er meer gras gevoerd wordt komt ook deels doordat er meer gras voor handen ligt dan voorheen. Boeren kunnen via een derogatievergunning in 2018 en 2019 onder de strenge Europese normen uitkomen indien minimaal 60% van hun areaal uit grasland bestaat. Maïspercelen zijn dus vervangen door grasland Wat betreft de stikstofuitstoot is gras voeren dus minder gewenst dan maïs.

Staafdiagram ontwikkeling dierlijke mestproductie en uitstoot fosfaat en stikstof provincie Fryslân

Ontwikkeling dierlijke mestproductie en uitstoot fosfaat en stikstof provincie Fryslân

De toekomst van de luchtkwaliteit

Voor de komende jaren wordt een verdere afname van de concentraties luchtvervuiling verwacht. In bovenstaande figuur zijn de prognose van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) voor de verdere ontwikkeling van fijnstof en stikstofdioxide in Fryslân tot 2030 weergegeven. De concentratie fijnstof in de Friese lucht neemt in deze prognose verder af tot ongeveer 13 µg/m3  in 2030. Voor stikstofdioxide wordt in Fryslân een afname tot ongeveer 7 µg/m3  verwacht. Nationaal gezien liggen de gemiddelde concentraties in 2030 nog hoger dan in Fryslân, maar het RIVM verwacht wel dat er landelijk een inhaalslag gemaakt gaat worden. Wellicht ook omdat daar nog meer winst te halen is op het vlak van verkeer en industrie. Wel moet gezegd dat het RIVM aan geeft dat het onzeker is hoe en in welk tempo de gemiddelde concentraties zich de komende jaren ontwikkelen. In de prognoses gaat de afname van de concentraties sneller dan uit de recente metingen naar voren komt.

Steeds meer ontstaat het besef dat schone lucht belangrijk is. Ultrafijnstof en roet zullen komende jaren meer op de agenda komen. Ook de intensieve veehouderij en meer algemeen de invloed van de landbouwsector op mens en natuur blijft de gemoederen bezig houden. De Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) beoogt naast bedrijfsontwikkeling een afname van de stikstofbelasting van gevoelige natuur. Het Programma Aanpak Stikstof maakt onderdeel uit van het Nederlands beleid om stikstof terug te dringen op basis van een algemeen programma. Dit vormt een algemeen beoordelingskader voor alle activiteiten die stikstofneerslag veroorzaken in beschermde gebieden (Natura 2000-gebieden). Dit beoordelingskader houdt geen rekening met eventuele effecten op de kwaliteit van de leefomgeving in een gebied.

Bronnen

  • Monitoringsrapportage NSL 2018: Stand van zaken Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
  • Atlas voor de leefomgeving, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
  • Compendium voor de Leefomgeving
  • Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)

Pagina opties